Mossen en korstmossen langs het parcours van de Posbankloop

Komen er girafjes voor op de Veluwezoom?
Ja zeker…, lees verder
Mijn vorige bijdrage ging over de verschillende bomen die als decor fungeren in het bosrijke gebied waar de Posbankloop doorheen voert. Dit keer wil ik u iets vertellen over heel kleine plantjes, namelijk de mossen en korstmossen. Maar hoe klein ze ook zijn, u zult nog verbaasd zijn over de belangrijke rol die ze spelen in het landschap. Daarnaast zijn ze soms, met grote hoeveelheden tegelijkertijd, toch behoorlijk beeldbepalend.  Zeker in de ‘arme’ bossen van de Veluwezoom, waarin weinig kruidachtige planten groeien, maar waarin de bodem soms groen ziet van de mossen.

Let u ook eens op die grijze dennen langs het parcours, waarvan de stammen onder de korstmossen zitten. En kent u die prachtig gele plakkaten op die oude paaltjes langs de weg? Misschien draaf ik alweer door, maar toch hoop ik u met deze bijdrage een beetje enthousiast te maken voor mossen en korstmossen. Weinig beminde groepen plantjes die in prachtige vormen en kleuren, in allerlei gedaantes, overal waar u maar bedenken kunt, zijn te bewonderen.

Mossen en korstmossen, wat is het verschil?
Hoewel de naamgeving anders doet vermoeden zijn mossen en korstmossen niet verwant aan elkaar. De naamgeving werkt eigenlijk alleen maar verwarrend. Waarom deze twee groepen veelal tegelijkertijd in één adem genoemd worden is me een raadsel, al ben ik, door ze gezamenlijk in deze bijdrage te behandelen, daar zelf nu ook weer ingetrapt. Wellicht is de reden dat pas aan het eind van de 19e eeuw werd ontdekt dat korstmossen heel anders zijn dan mossen.

Mossen zijn kleine groene plantjes. Ze verschillen van ‘gewone’ zaadplanten doordat ze zich niet via zaden, maar via sporen voortplanten. Bovendien hebben ze geen transportvaten, maar verloopt het transport van water, mineralen en voedingsstoffen via de buitenkant van bladen en stengels. Het vocht kan door de blaadjes heen opgenomen worden. Mossen zijn altijd groen. In Nederland komen ruim 500 soorten mossen voor.

Korstmossen hebben in tegenstelling tot mossen nooit blaadjes. Korstmossen bestaan uit een alg en een schimmel die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Ze kunnen niet zonder elkaar en leven dus altijd zo innig samen dat ze één lijken. Menig mensenstelletje zal daar jaloers op zijn. De alg zorgt voor het maken van suiker voor de schimmel en de schimmel beschermt als tegenprestatie de alg tegen uitdroging.

U ziet, korstmossen hebben niets met mossen van doen en het zou daarom beter zijn ze lichenen (de eigenlijke naam) te noemen. Maar eigenwijs als ik ben houd ik het in dit artikel maar bij de Nederlandse naam. Korstmossen kunnen allerlei kleuren hebben: grijs, oranje, geel, bruin, zwart en rood. In Nederland komen ongeveer 650 soorten voor.

Mossen en Korstmossen tijdens de Posbankloop
Mossen en korstmossen groeien op allerlei verschillende plekken. Tijdens de Posbankloop komen de wandelaars en hardlopers dan ook op verschillende manieren in aanraking met mossen en korstmossen. Tussen trottoirtegels bevinden zich voor de meeste mensen waarschijnlijk de meest bekende mosjes, zoals het zilvermos. Dan heb je ook nog het zogenaamde haakmos, dat menig gazonliefhebber hoofdpijn bezorgt. Tijdens de Posbankloop zal ook menig korstmos een hardloopschoen te verwerken krijgen. U kent ze wel die grijze cirkelvormige korsten op straat en stoeptegels. Niet de mooiste vind ik zelf en bovendien heel algemeen, maar toch echt korstmossen.

Ook op bomen komen veel mossen en korstmossen voor. Op sommige bomen groeien vele soorten door elkaar. Ze luisteren bovendien naar prachtige Nederlandse namen, zoals heksenvingermos,  grootdooiermos en meligtakmos, klauwtjesmos en haarmuts. Ik kan u aanraden ze eens rustig van dichtbij te bewonderen. Er zijn echt prachtige exemplaren bij!

De bodem van de bossen van de Veluwezoom is op veel plaatsen bedekt met groene mostapijten. De mossen die plat op de grond hele tapijten vormen noemen we slaapmossen. Algemene slaapmossen zijn onder andere klauwtjesmos, fijn laddermos en bronsmos. Daarnaast zijn er rechtopstaande mossoorten die soms als een soort ini-mini dennenbosjes op de bodem staan. Het meest bekend is waarschijnlijk het haarmos, dat door veel mensen, onterecht, sterretjesmos wordt genoemd.

De mooiste en meest vormenrijke korstmossen vinden we naar mijn mening op de heidevelden en in de stuifzanden. Dit zijn de zogenaamde rendiermossen en bekermossen. Ook hier zijn weer prachtige namen voor bedacht, zoals de rode heidelucifer, girafje, zomersneeuw, stapelbekertje en kronkelheidestaartje.

Eén van de meest voorkomende mossen op het stuifzand is het grijs kronkelsteeltje. Deze soort komt sinds de 60-er jaren in Nederland voor en heeft zich sindsdien sterk uitgebreid. Helaas gaat dat dikwijls ten koste van verschillende andere soorten. Men zou in dit geval van een plaag kunnen spreken. De meeste mensen zullen er niet direct last van ondervinden, maar de liefhebbers doet het pijn om te zien dat sommige mossoorten verdwijnen. Het is met name onder invloed van stikstofrijke neerslag dat deze soort zich extreem uitbreid en dan de inheemse soorten overgroeit.

Grijs kronkelsteeltje wordt trouwens ook wel tankmos genoemd. Waarom dat is, daar zijn verschillende theorieën over. Oprukken als een tank dat kan dit mosje, dat staat vast. Een meer gehoorde verklaring is dat de soort deze naam heeft gekregen op de Veluwe, alwaar het zich vestigde op plaatsen waar met militaire tanks werd geoefend.

Korstmossen als graadmeter voor de luchtkwaliteit.
Hierboven heeft u reeds kunnen lezen dat een slechte luchtkwaliteit van invloed kan zijn op de samenstelling van de mossenflora. In vergelijking met mossen zijn korstmossen nog vele malen gevoeliger voor een slechte luchtkwaliteit. En zoals u weet, is het met die luchtkwaliteit niet altijd even goed gesteld geweest de laatste eeuw. Zelfs in de 19e eeuw is al vastgesteld dat veel korstmossoorten uit sterk industriële gebieden waren verdwenen. Een te hoog zwaveldioxidegehalte in de lucht bleek daarvan de oorzaak. Sinds de 70-er jaren is de concentratie zwaveldioxide in Nederland weer gedaald, en dat heeft geleid tot een duidelijk herstel van de korstmossenflora.

Korstmossen kunnen dus ook dienen als graadmeter voor schone lucht. De organisatie van de ATAG Posbankloop wil ook graag haar steentje bijdragen aan de milieukwaliteit en het klimaat door een CO2-neutrale Posbankloop te realiseren. Meer informatie volgt binnenkort heb ik begrepen. Zeker is dat de Posbankloop daarmee een bijdrage levert aan het behoud en herstel van een aantal bijzondere mossen en korstmossen.

Auteur: Elmar Prins Ecoloog
Buiting Advies Natuur Landschap