Historie

Van kilometer tot kilometer: het parcours van de 15 kilometerloop in historisch perspectief
Deelnemers aan De ATAG Posbankloop Velp doorkruisen een prachtig stukje Nederland. Al lopende, met de tong spreekwoordelijk op de schoenen, zullen veel lopers zich dat niet realiseren. Voor hen is deze parcoursbeschrijving in historisch perspectief. Het maakt de beleving en voldoening bij het volbrengen van de Posbankloop wellicht nog groter.

De ATAG Posbankloop voert over heuvels die zijn gevormd in de ijstijden (zie ook ‘Natuurschoon’). Ze vormen bijna letterlijk een ‘zoom’ langs de Veluwe, de grens van het Veluwemassief en de uiterwaarden van de rivier de IJssel. Uit opgravingen is gebleken dat dit gebied 900 jaar voor het begin van onze jaartelling als was bewoond. Ook de meer recente historie van het gebied is rijk aan wetenswaardigheden. De enige hardlopers overigens die in die tijd het gebied hebben doorkruist waren waarschijnlijk de boodschappers van de diverse krijgsheren die hier in de afgelopen eeuwen strijd hebben geleverd.

Velp en Rheden
De gemeente Rheden is ontstaan in 1573 toen door het schoutambt (in die tijd een lokale bestuursvorm) Velp en Rheden werden samengevoegd. Sinds 1799 bestaat ‘Rheden’ uit de zeven dorpen: Laag-Soeren, Dieren, Spankeren, Ellecom, De Steeg, Rheden en Velp. De naam Velp is afgeleid van ‘Pheleppe’, ook wel ‘Villepe’ of ‘Vellepe’. Het betekent zoveel als ‘het vuile of slechte water of stroom’. De naam komt voor het eerst op schrift voor in 892.

Oude Jan
Een van de oudste overblijfselen in Velp is de Oude Jan. Een fraai kerkje in de Kerkstraat dat stamt uit de 12^e eeuw. Het is een sobere, eenbeukige Romaanse kerk met een tufstenen toren. De Oude Jan stond eens aan de rand van Velp op een terp aan de oever van de IJssel. Tegenwoordig is de kerk gelegen temidden van huizen. De huidige vorm heeft ‘de Ouwe Jan’ sinds 1955.

Deelnemers aan de ATAG Posbankloop die met de trein naar Velp komen (Velp heeft al sinds 1863 een station) en vandaar naar de inschrijflocatie in het ROC A12 lopen, komen door de Kerkstraat en langs de Oude Jan.

Startlocatie
Hoewel de startlocatie op de Pr.Kennedylaan ter hoogte van Den Heuvel dat niet doet vermoeden, is dit wel degelijk historische grond. De naam Den Heuvel herinnert aan de sacrale heuvel die hier in de heidense voortijd op deze plek lag. In 1851 en 1955 zijn bij grondwerkzaamheden belangrijke goudvondsten gedaan. Voor de huidige bebouwing eind jaren zestig van de vorige eeuw z’n beslag kreeg, stond op Den Heuvel een boerenhoeve en later een statige villa.

De Pr. Kennedylaan heette vroeger Beekweg of Beekstraat, genoemd naar de Rozendaalsebeek die hier nog altijd stroomt en die bij restaurant De Watermolen bovengronds is. De Watermolen of Van Lennepsmolen stamt uit 1391 en behoorde tot een groot aantal koren-, olie-, papier-, ros- en volmolens die langs de Velpse beken hebben gestaan. Een ander overblijfsel van zo’n molen is het witte huis met de muurankers ‘1617’ op de Beekhuizenseweg, direct na de kruising met de Beukenweg en de Hogeweg. De Posbankloop over 6 kilometer komt langs dit huis.

Kasteel Biljoen en landgoed Broekerhof
Na een deel van Velp-Noord te hebben aangedaan komen de deelnemers aan de 15-kilometerloop op de doorgaande weg naar Rheden, Dieren en Zutphen. Direct na de rotonde stroomt de Beekhuizensebeek onder de weg door naar Kasteel Biljoen, dat rechts van de weg tussen de bomen door is te zien.

Biljoen werd in 1530 gebouwd door hertog Karel van Gelder op het terrein van het voormalige landgoed Broekerhof, dat al in geschriften uit 1076 voorkomt. Rond 1672, als ons land wordt aangevallen door Frankrijk, Engeland, Munster en Keulen, verblijft Lodewijk XIV, bijgenaamd de Zonnekoning, op Broekerhof. De landerijen links en rechts van de weg naar Rheden behoren nog altijd tot Biljoen, dat sinds januari 2009 eigendom is van de Stichting Geldersch Landschap en Kasteelen.

China Palace en De Roskam
Chinees restaurant China Palace dat na ruim 2 kilometer wordt gepasseerd (links van de weg) was vroeger herberg De Posthoorn. De herberg deed in de 17^e eeuw dienst deed als postverdeelcentrum en trefpunt voor postiljons. Een paar honderd meter verder, ook aan de linkerkant van de weg, ligt Hotel De Roskam, in diezelfde periode een pleisterplaats voor koetsiers, bekend onder de naam ‘In het Nest’. Het huidige pand is gebouwd naar een ontwerp van de beroemde architect Jos Th. J. Cuypers.

Rheden en Strijland
De lopers zijn inmiddels in Rheden, de naamgever van de gemeente. Rheden komt al in 960 in de boeken voor. Het 4 kilometerpunt ligt ter hoogte van de Holtbankseweg, het pad dat vroeger naar de Worth-Rhedense holtbank achter de Rhederhof voerde. Een holtbank beheerde de exploitatie, aanplant en kap van een bosgebied.

Bij Pannekoekrestaurant Strijland gaat het linksaf de Schietbergseweg op naar de Posbank. Strijland werd in 1889 gebouwd als wachtlokaal bij de spoorlijn, daarna werd het een logement en dorpscafé, terwijl het nu alweer meer dan vijftig jaar een begrip is als pannenkoekenrestaurant.

De weg van Strijland naar de Posbank was tot 1900 een zandweg, waarover schaapskuddes hun weg vonden van het dorp naar de heidegronden op het Herikhuizerveld (de Posbank). De weg werd later verhard met de opbrengsten van tolgelden. Het 5 kilometerpunt, ter hoogte van Restaurant Prinsheerlijk, was de plaats van de holtbank van de Rhedermark. 

Landgoed Heuven
Direct na Prinsheerlijk ligt aan de linkerkant van de weg landgoed Heuven, dat onder de naam ‘Ter Hoeve’ al in de 14^e eeuw in de geschiedschrijving voorkomt. Op Heuven liggen onder meer boerderij De Heurne (1866), het mooie en zeer informatieve Bezoekerscentrum Veluwezoom van de Vereniging Natuurmonumenten en de restaurants De Ruif en De Deel.

Posbank
Na zo’n 7 kilometer lopen bereiken de deelnemers (15 km) de Posbank, de naamgever van de Posbankloop. De 90 meter hoge heuvel draagt z’n naam pas sinds 24 mei 1921. Daarvoor was het de Potjesberg. In 1921 werd op de Potjesberg omgedoopt in de Posbank als eerbetoon aan de heer Pos, de toenmalig voorzitter van de ANWB. Pos was een groot promotor van het ‘vreemdelingenverkeer’ in dit gebied. Zijn naam staat te lezen in een gemetselde stenen bank op het hoogste punt van de Posbank, van waar bezoekers bij helder weer een schitterend uitzicht hebben op de wijde omgeving.

Tafelberg en Zijpenberg
De Tafelberg (na 8 km), met aan je linkerhand de Worth Rhedense heide, en iets verderop het gebied rond de Zijpenberg (na 9 km), waren nog niet zo lang geleden (rond 1900) nog een kale heideheuvel. In deze omgeving werd in het bevrijdingsjaar 1813, toen Nederland onafhankelijk werd na een periode van Franse overheersing, zwaar gevochten. Veel Fransen verloren daarbij het leven. Ten tijde van de Franse overheersing was op de Zijpenberg een Franse signaal- en waarnemingspost ingericht.

De Zijpenberg is met 106 meter het hoogste punt van de ATAG Posbankloop. De ‘berg’ dankt zijn naam aan het water dat aan de westkant, ter hoogte van het 10 kilometerpunt, nog altijd uit de flank ‘zijpelt’. De schaapherderwoning rechts van je in de afdaling van de Zijpenberg dankt zijn naam aan deze bron. De spreng is te bereiken via het parkeerplaatsje De Bocht onderaan de heuvel, en dan via het zandpad weer een honderdtal meters omhoog.

Hotel Beekhuizen
Iets verder, links van de weg, lag vroeger Hotel Beekhuizen. Het in 1884 in chaletstijl gebouwde hotel kon zich verheugen in veel prominente en zelfs koninklijke gasten. Het hotel werd door een brand verwoest en nooit meer opgebouwd. Plannen voor herbouw zijn er nog steeds.

 

Emmapiramide
We komen in de laatste kilometers van de wedstrijd en ook de laatste beklimming, die van de Emmapiramide (12 km). De S-bochten aan de top van deze heuvel (eigenlijk de Kluizenaarsberg geheten) zijn uniek in Nederland.

Ongeveer 150 meter van de top bosinwaarts werd in 1891 een werkverschaffingsproject opgezet. 107 man wierpen daar toen een aardenheuvel op, de Emmapiramide. Vanaf de top kon worden gekeken of er bosbranden waren in de omgeving. In 1971 werd er op deze ‘armoedsbult’ een houten uitkijktoren geplaatst, omdat de bomen inmiddels hoger reikten dan de Emmapiramide zelf. Bij de Emmapiramide is een monument voor tien mannen die hier in 1944 tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn geëxecuteerd.

Rozendaal en het kasteel
Na de Emmapiramide volgt een steile afdaling en dan weer een kort klimmetje. De Bovenallee gaat na de kruising met de Kluizenaarsweg over in de Beekhuizenseweg. We lopen hier op de grens tussen de Bovenheide (rechts) en de Benedenheide (links). Tegenwoordig is er echter overwegend bos met links de Pinkenberg en even verder de Koningsberg, genoemd naar koning Willem III, die regelmatig op Rosendael verbleef.

Al afdalend komen we in Rozendaal met zijn prachtige kasteel. Daarvoor moeten we onderaan de heuvel wel even rechtsaf het smeedijzeren hek door. Het kasteel en de omgeving, met schelpengalerij en bedriegertjes, zijn een bezienswaardigheid van de eerste orde. Kasteel Rosendael was in de Middeleeuwen de residentie van de graven en later hertogen van Gelre. De roemruchte geschiedenis van de ‘Hoge Heerlijkheid Rosendael’ beslaat boekdelen.

Terug in Velp
Direct na de ingang naar het kasteel slaan de lopers linksaf richting Velp. Links ligt een vijver (en oude molenvijver) en stroomt de Rozendaalsebeek. Op de kruising met de Beukenlaan, tegenover Hotel-Restaurant De Rozenhoek, stond tot in de Tweede Wereldoorlog nog een water aangedreven molen.

Nog een paar honderd meter en ter hoogte van de kruising met de Wilhelminastraat is de finish. We zitten in het hart van Velp. De Vlashof in dit deel is ook een van de oudste buurtjes van het dorp.

Voor meer informatie over de omgeving zie ‘Natuurschoon’.