Over heuvels en door dalen, langs bos, hei en spreng

De ATAG Posbankloop is landschappelijk gezien wellicht de mooiste hardloopwedstrijd en wandeltocht die Nederland kent. De routes leiden over heuvels en door dalen, door bossen en over heiden, dwars door het prachtige Nationaal Park Veluwezoom. De landschappelijke, cultuurhistorische waarden van de natuur in het park zijn enorm groot en het is onmogelijk om alle wetenswaardigheden hieromtrent te kennen, laat staan te beschrijven. Toch wil ik met deze bijdrage proberen een klein beetje van al dit moois met u te delen. Laat de prachtige omgeving van de Posbank ook een stimulans zijn voor alle hardlopers die meedoen aan de ATAG Posbankloop. Zeker voor hen die er tijdens de wedstrijd een beetje doorheen zitten!

de invloed van de ijstijden is mooi te zien op deze foto van het Herikhuizerveld

De stuwwal
De basis voor het huidige landschap, en daarmee voor het zware, reliëfrijke parcours van de Posbankloop, is gelegd in de laatste twee ijstijden. In de voorlaatste ijstijd, het Saaliën genaamd (200.000-120.000 jaar geleden), drukten grote en dikke ijslobben die vanuit het noorden Nederland binnenkwamen, de ondergrond plaatselijk op tot enorme heuvels. Deze heuvels noemen we stuwwallen. Het bekendste voorbeeld hiervan is de Veluwe. Op plaatsen waar de ijslobben lagen, ontstonden brede dalen of valleien.

In de laatste ijstijd, het Weichseliën (70.000-10.000 jaar gelden), was het iets minder koud en is het landijs in Scandinavië blijven steken. In Nederland hadden we toen een soort toendraklimaat met een bevroren ondergrond. Later, tijdens relatief warme perioden, ontdooide de grond en werd door hevige westenwinden zand over ons land geblazen. Zand dat onder meer achter de stuwwallen terechtkwam. Toen de bevroren ondergrond ontdooide, ontstonden ook een soort ‘trage’ rivieren van smeltwater met zand, die opnieuw voor diepe dalen zorgden in de stuwwallen. Aan deze twee ijstijden danken we dus het reliëf dat we tijdens de Posbankloop kunnen bewonderen.

Het heidelandschap
De lopers die kiezen voor de lange afstand (15 km) kunnen halverwege het parcours genieten van het prachtige heidelandschap van het Herikhuizerveld, zoals het gebied rondom de Posbank heet. Dit heidelandschap is niet echt een natuurlijk landschap, want het is ontstaan als gevolg van een landbouwsysteem.

Nadat de laatste ijstijd ten einde was, ontwikkelde zich in het grootste deel van Nederland uiteindelijk bos. Ook op de Veluwe was dat het geval. Naarmate de bewoners zich een paar duizend jaar geleden steeds meer op vaste plaatsen gingen vestigen en overgingen op een bestaan in de landbouw in plaats van te vissen, te jagen en te verzamelen, nam hun invloed op het landschap toe. Bossen werden gekapt, het hout verbrand en op die open plekken kon dan landbouw worden bedreven. Als de bodem was uitgeput werd weer een ander bosgebied kaal gemaakt om daar akkers aan te leggen. Op de uitgeputte akkers liet men koeien of schapen grazen, wat er mede voor zorgde dat de bossen zich niet konden herstellen.

Halverwege de Posbankloop loopt het parcours door prachtige gevarieerde heideterreinen

Potstalsysteem
Onder deze omstandigheden waren het voornamelijk heideplanten, die tot dan toe alleen op wat open plekken in bossen voorkwamen, die profiteerden. Heideplanten zijn gespecialiseerd in het overleven onder voedselarme omstandigheden en zo ontstonden ook op de Veluwe heidevelden. De heidevelden werden door de bevolking gebruikt voor het zogenaamde potstalsysteem. Hierbij worden plaggen die gestoken zijn op de heide naar een potstal gebracht. Door schapen die overdag op de heide graasden ’s avonds hun uitwerpselen op de plaggen in de potstal te laten deponeren, ontstond een potstal vol mest, die in het voorjaar gebruikt kon worden om de akkers te bemesten. Als gevolg van dit systeem werd de heidebodem armer en armer en daar waar de grond zelfs voor de heide te arm werd, ontstonden grote stuifzanden.

Rond 1850 bestond ongeveer 70% van de Veluwe uit heidevelden. Toen op het eind van de 19e eeuw de kunstmest werd uitgevonden, werd het arbeidsintensieve potstalsysteem meer en meer verlaten. Grote delen van de Veluwe werden weer bebost of ontgonnen. Op dit moment bestaat nog maar een relatief klein deel van de Veluwe uit heidevelden. Hoewel dit dus geen natuurlijk landschap is, kunt u zich na het lezen van dit verhaal waarschijnlijk voorstellen dat het vanuit cultuurhistorisch oogpunt de moeite waard is om de overgebleven heideterreinen te behouden.

Bijzondere dieren
Bovendien hebben zich in die heidevelden in de loop der tijd een groot aantal bijzondere dieren en planten weten te vestigen, die elders in ons land bijna of helemaal niet meer voorkomen. Enkele bijzondere soorten die voorkomen op de Veluwezoom, zijn de gladde slang, zandhagedis, nachtzwaluw, heideblauwtje, bosparelmoervlinder, zadelsprinkhaan en de grote wolfsklauw. Eigenlijk teveel om op te noemen. Overigens is het zo dat de meeste zeldzame dieren en planten het liefst niet alleen heide als leefgebied hebben. Ze geven de voorkeur aan een variatie van jonge en oude heide, in een mozaïek met allerlei andere planten, met open plekken en met stukken met struiken en bomen.

De enige molen die nog over is van de ooit bestaande 11 molens aan de Rozendaalsebeek

Sprengbeek
Bijna aan het eind van de Posbankloop, van zowel de 6 als 15 kilometerloop, slaan de deelnemers bij kasteel Rosendael linksaf richting Velp. Aan de linkerkant bevindt zich dan een steile helling van de stuwwal, terwijl onderaan de Rozendaalsebeek stroomt. Die beek is een zogenaamde sprengbeek, een gegraven beek. Op een plek waar het water zich op een ondiepe plek bevindt, werd naar het water toe gegraven, en zo ontstond de bron van de beek, de zogenaamde sprengkop.

Van daaruit werd een beek uitgegraven die vaak waterdicht werd gemaakt met leem. De sprengen waren bedoeld om watermolens aan te drijven. Daarvoor werden beken ook vaak boven het maaiveld gebracht, zodat er genoeg hoogteverschil ontstond om een molen aan te kunnen drijven. Aan de Rozendaalsebeek hebben ooit 11 molens gestaan, waaronder papier- en korenmolens. Van deze molens is er nog één over: de molen aan de Pr. Kennedylaan in Velp (bij de start van de Posbanklopen), waarin nu restaurant De Watermolen is gevestigd.

De Rozendaalsebeek op het eind van het parcours

Natuurwaarde
Naast een cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen de sprengbeken tegenwoordig ook een hoge natuurwaarde. Het deel van de Rozendaalsebeek langs de Rozendaalselaan is natuurtechnisch zo ingericht dat er zich moerasplanten in konden vestigen. Hier profiteren ook allerlei dieren weer van.

Eén van de mooiste dieren die u hier langs de beek kunt zien vliegen, is naar mijn mening de weidebeekjuffer, de mooiste libel die in Nederland voorkomt. De weidebeekjuffer heeft prachtige zwarte vleugels en een metaalblauw lichaam. Het aantal plaatsen waar deze libel is aan te treffen, is de laatste jaren weer duidelijk toegenomen. Het herstel van beken heeft daaraan een belangrijke bijdrage geleverd. Ook in september, als de Posbankloop is, is het nog mogelijk weidebeekjuffers te zien vliegen.

De weidebeekjuffer langs de Rozendaalsebeek

Bloeiende planten
Onderaan de steile helling langs de Rozendaalsebeek bevindt zich ook een natte ruigte met veel uitbundig bloeiende soorten planten. Zomers kleurt het er paars van de grote kattenstaart, maar ook koninginnekruid, gevleugeld hertshooi, grote wederik en harig wilgenroosje, leveren hun bijdrage aan het kleurenpallet. Grote kattenstaart en koninginnekruid behoren tot de meest waardevolle nectarplanten voor vlinders en andere insecten.

Interessant om te vermelden is dat in deze omgeving ook de ringslang kan worden aangetroffen. Deze voor mensen niet giftige slang, die meer dan een meter lang kan worden, is te herkennen aan de mooie gele ring om zijn nek. Ringslangen kunnen worden aangetroffen in de Veluwse bossen en op de heidevelden, maar ze hebben een voorkeur voor vochtige, ruige oevers langs het water.

Prachtig ruigte met veel grote kattenstaart langs de Rozendaalse beek

Ter afsluiting wil ik de organisatie van de ATAG Posbankloop complimenteren met de prachtige, landschappelijk interessante routes die zijn uitgezet voor de hardloopwedstrijden en wandeltochten. Het maakt dat bij het schrijven van dit artikel de kunst van het weglaten verreweg het lastigst was.

Auteur: Elmar Prins Ecoloog
Buiting Advies Natuur Landschap